خودآگاهی؛ قبل از اینکه خودمان را تغییر دهیم، آیا واقعاً خودمان را میشناسیم؟
چند سال است خودت را میشناسی؟
احتمالاً از وقتی یادت میآید.
اسم خودت را میدانی، علایقت را میشناسی، میدانی از چه چیزهایی خوشت نمیآید، چه آدمهایی را دوست داری، چه غذایی را ترجیح میدهی و چه چیزهایی عصبانیت میکند.
اما یک سؤال عجیب وجود دارد:
آیا این یعنی خودت را میشناسی؟
اگر از تو بپرسم:
«چرا در بعضی موقعیتها اینطور رفتار میکنی؟»
چقدر راحت میتوانی جواب بدهی؟
چرا از یک انتقاد کوچک بهشدت ناراحت میشوی؟
چرا در برابر بعضی آدمها نمیتوانی «نه» بگویی؟
چرا گاهی بیش از اندازه به نظر دیگران اهمیت میدهی؟
چرا وقتی شکست میخوری، بعضی وقتها خودت را سرزنش میکنی و بعضی وقتها دیگران را مقصر میدانی؟
چرا بعضی تصمیمها را بارها تکرار میکنی، حتی وقتی میدانی نتیجه خوبی ندارند؟
و شاید مهمتر از همه:
چقدر از انتخابهایت واقعاً انتخاباند و چقدرشان واکنشهایی هستند که سالهاست بدون فکر تکرارشان میکنی؟
ما خودمان را بیشتر از هرکس دیگری میبینیم؛ اما لزوماً بهتر نمیبینیم
فرض کن در یک جلسه کاری، مدیرت از ایدهای که مطرح کردهای انتقاد میکند.
تو لبخند میزنی و میگویی:
«اشکالی ندارد، نظر شما محترم است.»
اما از جلسه که بیرون میآیی، ذهنت شروع میکند:
«اصلاً متوجه منظورم نشد.»
«همیشه همینطور است.»
«چرا باید جلوی بقیه این حرف را میزد؟»
«من دیگر هیچ ایدهای مطرح نمیکنم.»
ممکن است فکر کنیم مسئله، رفتار مدیر بوده است.
شاید هم واقعاً بخشی از مسئله به رفتار او مربوط باشد.
اما خودآگاهی یک سؤال دیگر هم از تو میپرسد:
در آن لحظه دقیقاً چه اتفاقی در درون من افتاد؟
آیا احساس شرم کردم؟
خشمگین شدم؟
ترسیدم بیکفایت به نظر برسم؟
احساس کردم ارزش هام زیر سؤال رفته؟
آیا واقعاً با نظر او مخالف بودم یا فقط از شنیدن انتقاد ناراحت شدم؟
این تفاوتها مهماند.
چون وقتی نتوانیم آنچه در درونمان اتفاق میافتد را ببینیم، معمولاً فقط به بیرون واکنش نشان میدهیم.
خودآگاهی یعنی دیدن خود؛ حتی وقتی تصویری که از خودمان میبینیم خوشایند نیست
خودآگاهی فقط این نیست که بدانیم:
«من آدم آرامی هستم.»
«من آدم اجتماعیای هستم.»
«من آدم حساسی هستم.»
«من آدم کمالگرایی هستم.»
اینها بیشتر شبیه برچسباند.
خودآگاهی عمیقتر از این حرفهاست.
یعنی بتوانیم بفهمیم:
چه چیزی فکر من را شکل میدهد؟
چه چیزی احساس من را تحریک میکند؟
در چه موقعیتهایی رفتارم تغییر میکند؟
چه الگوهایی را بارها تکرار میکنم؟
نقاط قوت من کجاست؟
نقاط ضعف من کجاست؟
چه چیزی برایم مهم است؟
چه چیزی از آن میترسم؟
چه باورهایی روی تصمیمهایم اثر میگذارند؟
و شاید سختترین سؤال:
کجاها درباره خودم اشتباه میکنم؟
داستانی که درباره خودمان تعریف میکنیم
هرکدام از ما یک داستان درباره خودمان داریم.
یکی میگوید:
«من آدم ریسکپذیری نیستم.»
دیگری:
«من هیچوقت نمیتوانم جلوی جمع خوب صحبت کنم.»
یکی میگوید:
«من آدم عصبیای هستم.»
دیگری:
«من آدم خلاقی نیستم.»
و یکی دیگر:
«من همیشه در روابط بدشانسم.»
اما اگر کمی دقیقتر شویم، ممکن است متوجه شویم این جملهها همیشه واقعیت نیستند.
گاهی اینها فقط تفسیرهایی هستند که از سالها تجربه برای خودمان ساختهایم.
مثلاً شاید کسی یک بار در مدرسه جلوی جمع اشتباه کرده باشد و خندیده باشند.
سالها بعد هنوز وقتی قرار است صحبت کند، همان ترس فعال میشود.
بعد به خودش میگوید:
«من کلاً سخنران خوبی نیستم.»
در حالی که واقعیت شاید این باشد:
«من تجربه ناخوشایندی داشتهام و مهارت سخنرانی را به اندازه کافی تمرین نکردهام.»
این دو جمله شبیه هم نیستند.
اولی هویت میسازد.
دومی یک مسئله قابل حل تعریف میکند.
خطر برچسبهایی که به خودمان میزنیم
وقتی یک رفتار را تبدیل به هویت خودمان میکنیم، تغییر دشوارتر میشود.
«من عصبیام.»
«من خجالتیام.»
«من آدم بینظمی هستم.»
«من اعتمادبهنفس ندارم.»
«من آدم ریسکپذیری نیستم.»
«من همینم که هستم.»
این جمله آخر شاید از همه خطرناکتر باشد.
چون اگر واقعاً باور کنیم:
«من همینم که هستم»
دیگر دلیلی برای یادگیری باقی نمیماند.
اما خودآگاهی به ما کمک میکند به این دو متفاوت نگاه کنیم:
«من اینگونه هستم.»
و
«من در بعضی موقعیتها اینگونه رفتار میکنم.»
دومی بسیار مهمتر است.
چون رفتار قابل مشاهده، قابل بررسی و در بسیاری از موارد قابل تغییر است.
خودآگاهی فقط شناخت نقاط ضعف نیست
گاهی وقتی درباره خودشناسی حرف میزنیم، سریع سراغ ضعفهایمان میرویم.
اما خودآگاهی فقط شناسایی نقاط ضعف و نقصها نیست.
باید بدانیم:
چه کاری را خوب انجام میدهیم؟
چه محیطی باعث میشود بهترین عملکردمان را داشته باشیم؟
در چه موقعیتهایی انرژی میگیریم؟
چه تواناییهایی داریم که کمتر از آنها استفاده کردهایم؟
دیگران معمولاً برای چه چیزی روی ما حساب میکنند؟
چه ارزشهایی برایمان واقعاً مهماند؟
چه نوع کاری با شخصیت و تواناییهای ما سازگارتر است؟
شناخت نقاط قوت به همان اندازه شناخت نقاط ضعف اهمیت دارد.
چون توسعه فردی قرار نیست فقط «خرابیها» را تعمیر کند.
قرار است ظرفیتهای ما را هم بهتر بشناسد و فعال کند.
خودآگاهی در زندگی واقعی چه شکلی دارد؟
خودآگاهی در یک جمله زیبا اتفاق نمیافتد.
در لحظههای واقعی خودش را نشان میدهد.
مثلاً:
در یک بحث، متوجه میشوی صدایت بالا رفته و قبل از اینکه ادامه بدهی، مکث میکنی.
در یک جلسه، متوجه میشوی از ترس قضاوت شدن ساکت ماندهای.
وقتی کسی از تو انتقاد میکند، به جای دفاع فوری از خودت، بررسی میکنی کدام بخش حرفش واقعاً قابل استفاده است.
وقتی میخواهی تصمیمی بگیری، از خودت میپرسی:
«واقعاً این را میخواهم یا فقط میترسم دیگران چه فکری کنند؟»
وقتی شکست میخوری، به جای اینکه فقط بگویی «بدشانسی آوردم»، میپرسی:
«کدام تصمیم من در این نتیجه نقش داشت؟»
اینها لحظههای کوچکاند.
اما دقیقاً همین لحظههاست که خودآگاهی را به یک مهارت واقعی تبدیل میکند.
یک سؤال تأمل برانگیز: آیا انتخابهایمان واقعاً انتخاب خودمان هستند؟
تصور کن شغلی داری که سالهاست دوستش نداری.
اما ادامه میدهی.
چرا؟
چون درآمدش خوب است؟
چون خانواده انتظار دارند؟
چون از شروع دوباره میترسی؟
چون فکر میکنی «الان دیگر دیر شده»؟
چون نمیدانی چه گزینه دیگری داری؟
یا واقعاً این شغل را میخواهی؟
خودآگاهی قرار نیست به جای تو تصمیم بگیرد.
قرار است کمک کند بفهمی چه چیزی واقعاً در حال تصمیم گرفتن است.
ترس؟
عادت؟
فشار اجتماعی؟
نیاز به تأیید؟
ارزشهای شخصی؟
یا خواسته واقعی خودت؟
تا وقتی اینها را از هم تفکیک نکردهایم، ممکن است سالها تصمیم بگیریم و بعد اسم نتیجه تصمیمهایمان را «قسمت» بگذاریم.
خودآگاهی، شروع مسئولیتپذیری است
اینجا یک ارتباط مهم شکل میگیرد.
وقتی خودم را بهتر میشناسم، انتخابهایم آگاهانهتر میشود.
وقتی انتخابهایم آگاهانهتر میشود، متعهد میشوم و مسئولیت انتخابهایم را میپذیرم.
و وقتی مسئولیتپذیر میشوم، دیگر نمیتوانم برای همه چیز دنبال مقصر باشم،
بلکه باید بتوانم این سوال را از خودم بپرسم:
«در برابر آنچه مسئولیت من بود، چه کردم؟»
این یکی از مهمترین مرزهای توسعه فردی است.
چرا خودآگاهی بدون عمل کافی نیست؟
ممکن است بعد از خواندن این مقاله متوجه شوی:
«من خیلی زود عصبانی میشوم.»
خوب.
حالا چه؟
اگر این شناخت فقط به یک جمله تبدیل شود، اتفاق زیادی نیفتاده است.
خودآگاهی زمانی ارزش پیدا میکند که به اقدام برسد.
مثلاً:
«وقتی احساس میکنم کسی مرا نادیده گرفته، سریع واکنش نشان میدهم.»
این شناخت میتواند به یک برنامه کوچک تبدیل شود:
دفعه بعد، قبل از پاسخ دادن، مکث میکنم و از خودم میپرسم دقیقاً چه احساس و افکاری دارم و چرا.
یا:
«من در جمع از بیان ایدههایم میترسم.»
قدم بعدی میتواند این باشد:
هر هفته یک فرصت کوچک برای صحبت کردن و دریافت بازخورد ایجاد کنم.
خودآگاهی باید از:
دیدن → فهمیدن → انتخاب کردن → تمرین کردن
حرکت کند
یک تمرین برای امشب
امشب، قبل از خواب، سه اتفاق از امروز را انتخاب کن.
لازم نیست اتفاقهای مهمی باشند.
برای هرکدام این چهار سؤال را بنویس:
۱. چه اتفاقی افتاد؟
۲. من چه احساسی پیدا کردم؟
۳. چه فکری از ذهنم گذشت؟
۴. چه واکنشی نشان دادم؟
و در پایان یک سؤال دیگر:
اگر دوباره همین اتفاق تکرار شود، دوست دارم چه واکنش متفاوتی نشان بدهم؟
فقط همین.
قرار نیست خودت را قضاوت کنی.
قرار نیست خوب یا بد بودن خودت را تعیین کنی.
فقط قرار است خودت را مشاهده کنی.
چون چیزی که دیده نمیشود، معمولاً تغییر هم نمیکند.
شاید اولین قدم برای تغییر، تغییر کردن نباشد
ما اغلب عجله داریم که خودمان را تغییر دهیم.
اعتمادبهنفس بیشتر.
ارتباط بهتر.
عصبانیت کمتر.
تصمیمهای بهتر.
موفقیت بیشتر.
اما شاید قبل از همه اینها، لازم باشد یک کار سادهتر انجام دهیم:
بایستیم و خودمان را نگاه کنیم.
نه آن تصویری که دوست داریم از خودمان داشته باشیم.
نه تصویری که دیگران از ما ساختهاند.
بلکه خود واقعیمان؛ با نقاط قوت، ضعفها، ترسها، ارزشها، عادتها، تناقضها و توانایی هایی که هنوز کشف نشدهاند.
خودآگاهی قرار نیست جواب همه سؤالهای زندگی را به ما بدهد.
اما کمک میکند متوجه شویم کدام سؤالها را باید از خودمان بپرسیم.
و شاید این، یکی از مهمترین قدمهای رشد و توسعه فردی باشد.
از خودت شروع کن؛ اما در خودت متوقف نشو
شناختن خود، پایان مسیر نیست.
اتفاقاً آغاز آن است.
وقتی ببینی چگونه فکر میکنی، چه چیزهایی روی تو اثر میگذارند و در چه موقعیتهایی چگونه واکنش نشان میدهی، تازه میتوانی سراغ مهارت بعدی بروی:
چگونه با خودت رابطه بهتری داشته باشی؟
چگونه مسئولیتپذیر باشی؟
چگونه احساس و افکارت را به شکل سالم بیان کنی؟
چگونه به دیگری گوش بدهی؟
و چگونه ارتباطی بسازی که فقط «حرف زدن» نباشد، بلکه درک کردن و درک شدن باشد؟
این همان جایی است که مسیر توسعه فردی از «شناخت خود» به «ساختن رابطه با خود و دیگران» حرکت میکند.
در ادامه این مسیر، قرار نیست فقط درباره این مهارتها بخوانیم.
در برنامهها و دورههای توسعه فردی سیمرغ، میتوان این مفاهیم را به فضای یادگیری، تمرین، گفتوگو و تجربه برد.
و در رویدادهای توسعه فردی، حتی میتوان رفتار و انتخابهای شخصیتهای یک فیلم یا انیمیشن را تبدیل به آینهای برای نگاه کردن به خودمان کرد:
چگونه این شخصیت چنین تصمیمی گرفت؟
اگر من جای او بودم چه میکردم؟
چه بخشی از رفتار او برای من آشناست؟
گاهی دیدن خودمان در داستان یک شخصیت، از نگاه کردن مستقیم به آینه آسانتر است.
حالا نوبت توست
مروز فقط یک رفتار تکرارشونده خودت را انتخاب کن.
نه برای سرزنش.
نه برای اینکه بگویی «من همینم».
فقط برای اینکه آن را ببینی.
از خودت بپرس:
چه چیزی معمولاً باعث میشود اینطور رفتار کنم؟
چه احساس و افکاری پشت این رفتار است؟
و اگر قرار باشد دفعه بعد فقط یک قدم متفاوت بردارم، آن قدم چیست؟
شاید همین سؤال کوچک، شروع یک تغییر بزرگ نباشد.
اما میتواند شروع یک چیز مهمتر باشد:
شروع دیدن خودت.
و قبل از اینکه بخواهی دنیا، شغلت، رابطهات یا حتی خودت را تغییر بدهی، شاید یهتر باشه یک سؤال ساده را جدی بگیری:
«من واقعاً چه کسی هستم، وقتی دیگران نگاه نمیکنند؟»
این مسیر، از همین سؤال شروع میشود.
